हात्ती सवारीको विकल्प खोज्दै सौराहा: अब ढाडमा होइन, साथमा हिँड्ने ‘एलिफेन्ट वाक’ को लहर

चितवनको सौराहा भन्ने बित्तिकै धेरैको मानसपटलमा हात्तीको ढाडमा बसेर जङ्गल सफारी गरिरहेको दृश्य आउँछ। दशकौँदेखि सौराहाको पर्यटन यही ‘हात्ती सफारी’मा अडिएको थियो। तर, सन् २०२६ को सुरुवातसँगै राप्ती तटीय क्षेत्रमा एउटा शान्त तर शक्तिशाली परिवर्तन देखिन थालेको छ। अहिले सौराहामा हात्तीलाई चढेर जङ्गल घुम्ने परम्परागत शैली बिस्तारै कम हुँदै गएको छ र त्यसको ठाउँ “एलिफेन्ट वाक” (हात्तीसँगै पदयात्रा) ले लिन थालेको छ।

विश्वव्यापी माग र बदलिँदो पर्यटन

यो परिवर्तन केवल संयोग मात्र होइन, बरु विश्वभरि नै बदलिँदो पर्यटकीय रुचिको परिणाम हो। सन् २०२५ को अन्त्यतिर सम्पन्न भएको ‘हात्ती तथा पर्यटन महोत्सव’ पछि सौराहाका होटल व्यवसायी र प्रकृति पथप्रदर्शक (गाइड) हरूले “नैतिक पर्यटन” (Ethical Tourism) मा पर्यटकको रुचि ह्वात्तै बढेको बताएका छन्।

क्षेत्रीय होटल संघ (आरएचएएन) सौराहाका एक प्रतिनिधि भन्छन्, “अहिलेका पर्यटकहरू, विशेष गरी युरोप, अमेरिका र काठमाडौँका युवा पुस्ता, हात्तीलाई भारी बोकाएर चढ्न खासै रुचाउँदैनन्। उनीहरू हात्तीलाई एउटा सवारी साधनका रूपमा भन्दा पनि एउटा साथीका रूपमा, उसको प्राकृतिक अवस्थामा हेर्न चाहन्छन्।”

के हो “एलिफेन्ट वाक” अनुभव?

परम्परागत सफारीमा पर्यटकहरू जमिनबाट १० फिट माथि काठको ओदा (Howdah) मा बस्छन्। तर, “एलिफेन्ट वाक” मा पर्यटकहरू हात्तीको पछि-पछि वा सँगसँगै हिँड्छन्।

सामान्यतया बिहानको मिर्मिरेमा हात्ती र माउतेसँगै बफर जोनको वनमा यो यात्रा सुरु हुन्छ। यस क्रममा पर्यटकहरूले हात्तीले घाँस खाएको, नदीमा नुहाएको र आफ्ना माउतेसँग इशारामा कुरा गरेको नजिकबाट नियाल्न पाउँछन्। हात्तीलाई कुनै अंकुश वा भारी विना स्वतन्त्र रूपमा हिँडेको देख्दा पर्यटकहरूले बढी आनन्द महसुस गर्ने गरेका छन्।

“हात्तीसँगै हिँड्दा उसको सास फेरेको आवाज सुन्न सकिन्छ र उसको आँखामा भएको बुद्धिमत्ता देख्न सकिन्छ,” जर्मनीबाट आएका एक पर्यटक मार्कसले अनुभव सुनाए। “यो हात्ती चढ्नुभन्दा धेरै गुणा भावनात्मक र अविस्मरणीय अनुभव हो।”

माउते र आर्थिक पक्षमा प्रभाव

सौराहाको मुख्य चिन्ता सधैँ माउतेको जीविकोपार्जन र हात्तीको पालनपोषण खर्च (जुन महिनाको १ लाख ५० हजारभन्दा बढी हुन सक्छ) मा केन्द्रित हुने गर्छ।

नयाँ “एलिफेन्ट वाक” मोडेल आर्थिक रूपमा पनि सफल देखिएको छ। धेरै पर्यटकहरू यस प्रकारको ‘प्रिमियम अनुभव’का लागि बढी शुल्क तिर्न तयार छन्। साथै, हात्तीलाई भारी बोकाउनु नपर्ने भएपछि उनीहरूको स्वास्थ्यमा सुधार आउने र उपचार खर्च पनि घट्ने व्यवसायीहरू बताउँछन्।

सौराहाका केही रिसाेर्टहरू, जस्तै सपना भिलेज र अन्य केही निजी होटलहरूले आफ्ना हात्तीलाई पूर्ण रूपमा ‘नो-राइड’ (सवारी नगराउने) मोडेलमा लगिसकेका छन्। उनीहरूले आफ्ना माउतेहरूलाई ‘न्याचुरलिस्ट गाइड’का रूपमा तालिम दिइरहेका छन्, जसले पर्यटकलाई हात्तीको जीवविज्ञान र संरक्षणबारे जानकारी दिन्छन्।

चुनौती र भविष्य

यद्यपि, यो परिवर्तन पूर्ण रूपमा लागू हुन अझै केही समय लाग्ने देखिन्छ। सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहहरू र केही पुराना सहकारीहरू अझै पनि ठूलो संख्यामा आउने आन्तरिक पर्यटकका लागि हात्ती सफारीमै निर्भर छन्।

“हामी रातारात सबै परिवर्तन गर्न सक्दैनौँ,” एक स्थानीय सफारी सञ्चालक भन्छन्, “हामीले जनावरको कल्याणलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ र यसैमा आश्रित हजारौँ मानिसको रोजगारीलाई पनि जोगाउनुपर्छ। बिस्तारै सन्तुलन मिलाउँदै जानुपर्छ।”

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज र स्थानीय सरोकारवालाहरूले आगामी १० वर्षे पर्यटन रणनीतिको तयारी गरिरहँदा ‘नैतिक पर्यटन’लाई प्राथमिकतामा राखेका छन्। “एलिफेन्ट वाक” को सफलताले सौराहालाई केवल वन्यजन्तु देखिने ठाउँको रूपमा मात्र नभई, दक्षिण एसियाकै दिगो र मानवीय पर्यटनको केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्ने देखिएको छ।

अन्ततः, सौराहाका हात्तीहरूका लागि काठका गरुङ्गा ओदाहरू थन्किन थालेका छन् र मानिससँगै कदममा कदम मिलाएर हिँड्ने एउटा नयाँ र सुन्दर अध्यायको सुरुवात भएको छ।